Uchwalenie Konstytucji 3 maja. Czas zdrajców i bohaterów

Marek Adamkowicz
Bitwa pod Zieleńcami, po której ustanowiono Order Virtuti Militari, stała się inspiracją dla Wojciecha Kossaka do namalowania obrazu
Bitwa pod Zieleńcami, po której ustanowiono Order Virtuti Militari, stała się inspiracją dla Wojciecha Kossaka do namalowania obrazu Wojciech Kossak
Konstytucja 3 maja pokazała, że Polacy są zdolni do podejmowania wielkich wyzwań, zaś wojna 1792 roku, że potrafimy również bronić honoru.

Uchwalenie 3 maja 1791 r. konstytucji to jedno z tych wydarzeń, które dla Polaków stanowią punkt odniesienia. Pokazuje ono, że są rzeczy, o które należy walczyć, nawet jeśli wróg jest wielokrotnie liczniejszy, a pomagają mu zdrajcy.

Katarzyna II broni "wolności"

O tym, że przyjęcie konstytucji było gestem narodu dążącego do suwerenności mówi się co roku przy okazji majowego święta. Mniej się niestety pamięta, że po wielkich nadziejach, jakie zrodziła owa "ustawa rządowa" przyszedł czas próby. Wystarczył rok, aby konstytucja stała się zarzewiem wojny, czy mówiąc dokładniej: pretekstem do jej rozpętania. Niemałą rolę odegrali w tym magnaci przeciwni wprowadzanym reformom. Symbolami zdrady i zaprzaństwa stały się nazwiska Szczęsnego Potockiego i Seweryna Rzewuskiego, architektów konfederacji targowickiej.

W ogłoszonym 14 maja 1792 r. uniwersale, Rzewuski pisał "iż konfederacja generalna Koronna [osobna była dla Litwy - dop. aut.] z senatorów, ministrów, urzędników, dygnitarzy i rycerstwa koronnego w Targowicy pod marszałkostwem Jaśnie Wielmożnego Jego Mości Pana Stanisława Szczęsnego Potockiego generała artylerii koronnej przy wierze, wolności, całości granic, zachowania potęgi narodowej, niezadowolenia rozprzestrzeniania władzy królów i zachowania imienia towarzystwa i prerogatyw kawalerii narodowej zawiązać, zapatrzywszy się na to, że Sejm niniejszy warszawski [ten, który uchwalił konstytucję] (...) wolną elekcję królów zniósł, dziedzictwo tronu postanowił, Króla Jegomości od przysięgi pacta conventa dane narodowi uwolnić się dozwolił, gwardiami koronnymi, ułanami królewskimi i pospólstwem izbę senatorską napełniwszy, nową konstytucję monarchiczną mimo protestacji posłów gwałtem narzucił (...). Królowi Jegomości wojsko, skarb ius agratiandi i moc absolutną w ręce oddał, prawo szlachcica nad jego poddanym nadwyrężył i zupełnie je znieść zamyśla, słowem wolność zniósł, niewolą Rzeczypospolitą profanował i imię szlachcica zgubić usiłuje.

Z tych powodów (...) Sejm gwałtu [czyli ten warszawski], uznaje za illegalny [nielegalny]".
Dalej było równie zawile i równie pokrętnie o tym, że konstytucja jest zamachem na wolności szlacheckie...
Chociaż uniwersał ogłoszono na terenie Rzplitej, to de facto konfederację zawiązano wcześniej, 27 kwietnia w Petersburgu.
Stanisław Cat-Mackiewicz w biografii Stanisława Augusta zauważa, że "wielu Polaków, myśląc o Targowicy, sądzi, że powstała ona z przekupienia Polaków przez Rosjan. Otóż zaczęła się ona od przekupywania Rosjan przez Polaka - Szczęsny Potocki wydała na ten cel dwa miliony złotych, kwotę na owe czasy fantastycznie wielką.
Sam Szczęsny Potocki nigdy przez nikogo przekupywany nie był".

Słowa Mackiewicza tylko częściowo wyjaśniają okoliczności rosyjskiej interwencji. Niezależnie od zabiegów polskich magnatów, Katarzyna II coraz poważniej myślała o "uporządkowaniu" spraw polskich, w czym wcześniej przeszkadzały wojny prowadzone ze Szwecją i Turcją.

Krwawy dzień pod Zieleńcami

Granice Rzeczypospolitej Moskale przekroczyli w nocy z 18 na 19 maja. Trzy dni później wkroczyli na Litwę, gdzie konfederację hetman wielki litewski Szymon Kossakowski zawiązał już 30 kwietnia. Wojna na północy bardzo szybko zakończyła się katastrofą wojsk polskich. Dowodzący nimi książę Ludwik Wirtemberski okazał się zdrajcą. Z przechwyconych listów wynikało, że symulował chorobę, byle tylko nie stawiać oporu Rosjanom. Na wieść o tym, jego żona, Maria Czartoryska, natychmiast zażądała rozwodu...

Znacznie większy opór stawiano Moskalom na Ukrainie. 18 czerwca doszło do bitwy pod Zieleńcami, gdzie wojska dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego dotrzymały pola armii gen. Herkulesa Morkowa. Zwycięstwo stało się okazją do ustanowienia przez Stanisława Augusta Poniatowskiego (za usilną namową księcia Józefa) Orderu Virtuti Militari.
Niestety, radość ze zwycięstwa nie trwała długo. Wojsko polskie było młode, nieostrzelane, bez zapasów żywności i amunicji. Mogło sobie jedynie pozwolić na walki opóźniające, cofając się w kierunku zachodnim. Mimo to miesiąc po Zieleńcach sukces odniósł Tadeusz Kościuszko, który pod Dubienką skutecznie przeciwstawił się czterokrotnie liczniejszym Rosjanom.
Wprawdzie Moskalom nie udało się rozbić polskiej armii, ale nie uniknęła ona śmiertelnego ciosu. Zadał go... król Stanisław August, przystępując do targowiczan i nakazując wstrzymać działania zbrojne. Na znak protestu Kościuszko i książę Józef podali się do dymisji.

Zwycięzcy targowiczanie z miejsca przystąpili do niszczenia zdobyczy Konstytucji 3 maja. Nie zapomnieli również o Orderze Virtuti Militari, który - pod groźbą kar - zakazano nosić jako "znak buntowniczy".
Przegrana wojna doprowadziła do II rozbioru Polski w 1793 r. Rzeczpospolita stała się państwem kadłubowym, a do tego ogarniętym wrzeniem rewolucyjnym. Insurekcja była rzeczą nieuniknioną i rzeczywiście do niej doszło. Wprawdzie powstanie, na czele którego stanął Tadeusz Kościuszko, nie uchroniło kraju od ostatecznego upadku, ale było okazją do rozliczenia się ze zdrajcami. Na szubienicy skończyli m.in. bp inflancki Józef Kazimierz Kossakowski, hetman wielki koronny Piotr Ożarowski, hetman polny litewski Józef Zabiełło. Skazany zaocznie na śmierć Szczęsny Potocki uniknął stryczka, lecz nie hańby. Zmarł w 1805 r. Przed pogrzebem jego zwłoki odarto z szat i orderów, a nagie ciało porzucono pod ścianą kaplicy w Tulczynie.

[email protected]

Zarejestruj się i czytaj wybrane artykuły Dziennika Bałtyckiego www.dziennikbaltycki.pl/piano

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie